توجه به قلم و نویسندگان در تاریخ کهن ایران‌زمین سابقه دیرینه دارد و نیاکان ما در هزاران سال پیش در جشن تیرگان جایگاه قلم و نویسندگی را پاس می‌داشتند.

دین مبین اسلام نیز با یاد کردن و قسم خوردن خداوند بر نور، قلم و هر آنچه قلم می‌نگارد در سوره شصت و هشتم قرآن‌کریم، ارزش والای نوشتن و نگارش را بیان می‌کند، اما نه هر نوشتنی و هر نگارشی! قلم وقتی به درستی بر صفحات حرکت کند می‌تواند هر دسیسه، اشتباه، کمی و کاستی جامعه، دروغگویی و افترا، بداخلاقی و تهمت و بسیاری نقایص را برطرف کند، چرا که ارزش و جایگاه واقعی که خالق هستی برایش تصور کرده قابل استناد است و می‌توان بر آن قسم خورد.

در زمانه ما نیز اهمیت قلم و نویسندگی بسیار مهم‌، حساس و مسؤولیت‌زا است، به خصوص برای شخص نویسندگان. آنها در هر جایگاه و هر مرتبه‌ای که هستند، در هر شغل و با هر تفکر و هر شیوه و سبکی برای زندگی، آنچه ارزش نوشته‌هایشان را کم یا زیاد می‌کند میزان حس مسؤولیتی است که در «جایگاه نگارنده» دارند.

اگر چه تاریخ ثبت شده در حوزه نویسندگی دانشگاهی به دهه دوم قرن سیزدهم شمسی بازمی‌گردد، بدون شک تاریخ نشر و نویسندگی دانشگاهی به سال‌های قبل‌تر در زمان تأسیس فرهنگستان نصیبین زیر نظر دولت سامانی باز می‌گردد.

نویسندگی در دوران آموزش عالی مدرن هم‌زمان با پیدایش اولین مراکز آموزش عالی در ایران در سال ۱۲۳۴ هجری شمسی در زمان ناصرالدین شاه آغاز می‌شود و رد پای فعالیت‌های نویسندگی نظام‌یافته در قالب «انتشار نشریات دانشگاهی» در سال ۱۳۱۵ در  سالنامه دانشگاهی مؤسسات علمی و فلاحتی که توسط دانشجویان پایه دوم دانشکده فلاحت کرج منتشر می‌شد، به جای مانده است.

باری توجه به وضعیت قلم، حفظ حرمت نویسندگان و میزان مسؤولیت‌پذیری آنها و جایگاه آزادی بیان در فضای دانشگاهی، موضوعی موسع است که در این مجال نمی‌گنجد، اما در این یادداشت به طور خلاصه به اهم مشکلات و نقایص فعالیت‌های مطبوعاتی درون دانشگاهی از نظر نگارنده اشاره می‌شود:

افتادن در ورطه سطحی‌نگری

دانشجویان به عنوان یکی از مؤثرترین اقشار الیت جامعه همواره نقش پیش‌رو در رویدادهای مهم کشور داشته و نخبگان دانشجویی عموماً محفل نشریات دانشجویی را مهمترین مأمن و محل طرح افکار و اندیشه‌های خود می‌دانند. آنچه در سال های گذشته فضای نشر دانشگاهی را غبارآلود و گرفتار چالش کم‌عمقی می‌کند، روی آوردن برخی از نویسندگان نشریات دانشگاهی به مطالب به اصلاح کپی‌پیس و تکراری است.

اگر چه با بررسی نشریات دانشجویی منتشر شده در سال‌های گذشته بعضاً با نشریات دانشجویی بسیار پر مغز که محتوا و ساختاری استاندارد و قابل قبول دارند روبرو می‌شویم، اما به نظر می‌رسد که بخشی وسیعی از نشریات دانشجویی در بند مطالب سطحی، تکراری و کم محتوا گرفتار شده‌اند که این نقیصه نه‌تنها دستاندرکاران نشریات دانشگاهی از اهداف و رسالت‌های اصلی خود نظیر آگاهی‌بخشی، نقادی و نظریه‌پردازی دور می‌کند، در آینده نشریات را با بحران شدید کمبود مخاطب مواجه می‌سازد.

​سانسور محتوایی و بازبینی پیش از چاپ

‌بر مبنای ماده۴ قانون مطبوعات و بند یک ماده سه ضوابط ناظر بر فعالیت نشریات دانشگاهی مصوب شورای عالی انقلاب فرهنگی هیچ مقام دولتی و غیر دولتی حق ندارد برای چاپ مطلب یا مقاله‌ای در صدد اعمال فشار بر مطبوعات بر آید و یا به سانسور و کنترل ‌نشریات مبادرت کند.

همانطور که دیده می‌شود در حوزه سانسور نشریات دانشگاهی قانون‌گذار حق آزادی بیان را برای فعالان نشریات دانشگاهی به رسمیت شناخته و این حق را ضامن «فعالیت‌های مطبوعاتی مسؤولانه» درون دانشگاهی می‌داند؛ بنابراین سانسور و بازبینی پیش از چاپ نشریات دانشگاهی به بهانه‌های مختلف نظیر تأمین هزینه‌های انتشار نشریات توسط مسؤولان، پیشگیری از وقوع تخلف و ... از جمله اعمال سلایق شخصی در مسیر فعالیت آزادانه توأم با مسؤولیت‌پذیری فعالان نشریات دانشگاهی است که مسؤولان دانشگاهی باید به جد از اعمال آن خودداری کنند.

ضعف شدید فرم‌بندی در نشریات دانشگاهی

«فرم» و «محتوا» دو بخش اساسی هر نشریه است که پیوستگی و درهم‌تنیدگی بسیاری با یکدیگر دارند. محتوای قوی سطح غنای نشریات را افزایش می‌دهد و فرم‌بندی و گرافیک استاندارد مقوم فعالیت نشریات دانشگاهی است و افزایش مخاطب و اقبال آنها را به دنبال خواهد داشت.

آنچه که در سال‌های گذشته به وضوح مشاهده می‌شود ضعیف شدید عموم نشریات دانشگاهی از حیث گرافیک و صفحه‌آرایی است. در حال حاضر با وجود نرم‌افزارهای حرفه‌ای جهت تهیه لی‌اوت و صفحه‌آرایی نشریات، فعالان این حوزه چنانچه تصمیم بگیرند که نیازهای گرافیکی خود را با اتکا به ظرفیت‌های درونی مرتفع  کنند، حتما بهترین روش را برای حل معضل ضعف گرافیک در نشریات دانشگاهی برگزیده‌اند. آنها برای رسیدن به این هدف با صرف چند ماه زمان و تمرکز بر روی آموزش اصول و مبانی گرافیک و صفحه‌آرایی و انجام تمرین‌های مختلف و پس از به دست آوردن مهارت‌های حداقلی ، بر بخش زیادی از بزرگترین معضل انتشار نشریات دانشگاهی ، فائق می‌آیند.

عدم استطاعت و استقلال مالی نشریات دانشگاهی

کمبود بودجه و اعتبارات شاه بیت درد دل فعالان نشریات دانشگاهی است و عدم استقلال مالی نشریات در برهه‌های مختلف آنها را با خطر تعطیلی و یا حداقل انتشار به صورت گاهنامه‌ای –بخوانید بودجه‌نامه- مواجه می‌کند.

اگرچه بر مبنای ماده۲۸ دستورالعمل اجرایی ضوابط ناظر بر فعالیت نشریات دانشگاهی تأمین کمک هزینه فعالیت نشریات دانشگاهی بر عهده معاونت‌های فرهنگی دانشگاه‌های سراسر کشور است، لیکن به دلایل متعدد نظیر کمبود شدید اعتبارات و تعدد و تنوع فعالیت‌های فرهنگی عموماً همه هزینه‌های انتشار نشریات دانشگاهی توسط دانشگاه تأمین نشده و دستاندرکاران نشریات را با مشکلات و موانع زیادی مواجه می‌کند.

استقلال مالی و تأمین همه هزینه‌های انتشار نشریات دانشگاهی یکی از مهمترین موضوعاتی است که تحقق آن کمک شایانی به مانایی نشریات دانشگاهی و انتشار منظم و مستمر آنها می‌کند. فعالان نشریات دانشگاهی لازم است در کنار فعالیت‌های رسانه‌ای معمول، بر روی برنامه‌هایی نظیر گرفتن تبلیغات و اسپانسر، فروش نشریات و دیگر پروژه‌هایی که منجر به کسب درآمد می‌شود، تمرکز کنند.

در آینده از مشکلات پیش‌روی فعالان نشریات دانشگاهی بیشتر خواهیم گفت.

مهدی معماری

مدیر روابط عمومی معاونت فرهنگی و دانشجویی وزارت بهداشت